Drukarnik™ вылучае b-варыянты і пазабазавае.
Ці дапушчальна правяраць ТСБМ-1984 па правілах-2010?
стаць, стану, станеш, стане; закончанае трыванне
1. Ступіўшы на якое-н. месца або куды-н., спыніцца; размясціцца ў вертыкальным становішчы. Стаць па прыступку. ▪ Данік не пайшоў да студні. Ён толькі стаў каля плота і пазіраў на Міколу — ужо з захапленнем у заплаканых вачах. ← Янка Брыль. / З азначальнымі словамі, якія падкрэсліваюць асаблівасці гэтага дзеяння. Стаць прама. ▪ Не паспеў камандзір абвесці вачыма строй, як усе матросы сталі да яго бліжэй на два крокі — плячо ў плячо, дужыя, абветраныя, суровыя. ← Барыс Стральцоў.
2. Падняцца на ногі, устаць. Дапамагчы хвораму стаць на ногі. ▪ Расце дзіцятка неўзаметку. На ногі пробуе сам стаць. ← Якуб Колас. / Са словамі, якія называюць частку цела, што з'яўляецца апорай пры такім становішчы. Стаць на рукі. Стаць на пальчыкі. ▪ З гэтага дня мы пачалі з нецярплівасцю чакаць, калі шчаня расплюшчыць вочы і цвёрда стане на ножкі. ← Ядвіга Бяганская. О, мядзведзь сваю ролю ведае, ролю смешную ў камедыі — стаць пацешна на заднія лапы, па-старэчаму станцаваць. ← Міхась Рудкоўскі. // Падняцца, задрацца ўверх (пра валасы, шэрсць). Валасы сталі тырчка на галаве ў Куляша. ← Іван Шамякін.
3. Узяцца за якую-н. работу, распачаць якую-н. дзейнасць, звязаную са знаходжаннем на нагах. Стаць за станок. ▪ Мароз выйшаў павольна, стаў за трыбуну, узяўся абедзвюма рукамі за яе краі і зірнуў на заднія рады. ← Мікола Лобан. // Наогул пачаць працаваць. «Дык ты ўжо ста-аў на работу ці не?» — спагадліва пыталася гаспадыня. ← Аляксей Кулакоўскі.
4. Запыніцца, спыніць рух (пра чалавека, жывёлу, калёсы і пад.). Міхал Тварыцкі стаў на адным месцы. ← Кузьма Чорны. Ды раптам стаў на месцы конь. ← Марк Смагаровіч. Калі дарога пачала падымацца ўгору, гняды стаў. ← Аркадзь Чарнышэвіч. Падводы сталі — уперадзе была рэчка. ← Мікола Капыловіч.
5. Перастаць працаваць, дзейнічаць (пра механізмы, заводы, фабрыкі і пад.). Сівец цяпер за сталом ля сцяны даставаў галавой аж да ходзікаў. Андрэй убачыў, што ходзікі сталі. ← Іван Пташнікаў. [Здэховіч:] Я вам [сялянам] выпасу не дам — ваша скаціна падохне, вы не дасце бульбы — мой бровар стане. ← Васіль Вітка. // пераноснае значэнне Перастаць развівацца, рухацца наперад; спыніцца. Увесь базар сабраўся, і гандаль усякі стаў. Тарашкевіч доўга расказваў, праўду рэзаў. ← Ф. Янкоўскі. На дзень станеш — на два адстанеш. ← Прыказка. / у паэтычнае слова ужыв. Наша сэрца — не стане — шматмільённа яно. ← Тодар Кляшторны.
6. Замерзнуць (пра раку). Назаўтра мароз хоць і памацнеў крыху, але яго моцы яшчэ не хапала па тое, каб надзейна стала рака. ← Аляксей Кулакоўскі. Сож стаў летась позна, а снег лёг яшчэ пазней: нешта ажно на Новы год. ← Віктар Карамазаў.
7. з'явіцца, падняцца над зямлёй, гарызонтам. Туман стаў над рэчкай. ▪ У поўдзень, як стане сонца над самай галавой, рэйкі награюцца так, што па іх боязна ступіць босай нагой. ← Іван Навуменка. / Пра хмары. Ой вы, хмары, што вы сталі? Што вы неба нам заслалі? ← Якуб Колас. // Пастаць, наступіць (звычайна пра пагоду, поры года). — Адліга стала на дварэ, цёпла, — сказаў Астап, падаючы старому руку. ← Кузьма Чорны.
8. Часова размясціцца дзе-н. (па адпачынак, пастой, стаянку). Наехалі уланы-палякі Да сталі на пастой... ← Міхась Чарот. [Афіцэр:] — Што ж, ёсць вада і паша, Дык станем на папас. ← Максім Лужанін. // Зняць кватэру, пакой у каго-н. Валя зразумела гэтую недарэчнасць адразу і хацела стаць на кватэру там, у Сябровічах, але дырэктар МТС і старшыня калгаса запратэставалі. ← Іван Шамякін. Стаў на кватэры ў старэнькім ашаляваным доміку, у пажылых гаспадароў-пенсіянераў... ← Генрых Далідовіч.
9. пераноснае значэнне Падняцца для барацьбы з кім-н., на абарону чаго-н. Я не знаю большай чэсці, Як святы доўг чэсна несці — Стаць на абарону. ← Якуб Колас.
10. пераноснае значэнне Заняць якую-н. пазіцыю ў адносінах да каго-, чаго-н., прытрымлівацца якіх-н. поглядаў, ацэнак. Перад панам тым з Канева Смела дзеўка стала. ← Янка Купала. Сцёпка стаў на грунт крытыкі, каб хоць гэтым насаліць «комплексам». ← Якуб Колас. У канцы месяца лютага Зосю выклікалі ў суд стаць за сведку. ← Кузьма Чорны.
11. Памясціцца, размясціцца на якім-н. месцы (пра прадметы). Шафа тут не стане.
12. Узнікнуць, з'явіцца. Дзе была адна пустыня — Елкі ды бярозкі, — Поле будзе, пушча згіне, Стануць хаты, вёскі. ← Янка Купала. // Напаткацца, паявіцца перад вачыма і пад. Але вось вялікі шэры будынак пошты стаў на рагу і засланіў сонца. У яго цяні адразу адчуўся непрыемны зімовы халадок. ← Яўген Каршукоў.
13. Адбыцца, здарыцца, зрабіцца. Матуля выпраўляла Нас да бацькоў сваіх: — Каб тут чаго не стала, Пабудзьце ля старых. ← Ніл Гілевіч. Як гэта стала з табою, мой дружа, як гэта стала, Як адбылося, што сёння не ўспомніў ты, дружа, Дзе цябе маці з хаты ў свет выпраўляла. ← Кастусь Кірэенка. // пераноснае значэнне Ператварыцца, набыць новыя якасці. Ён і яна не агледзеліся, Як дарога сцежкаю стала. ← Аркадзь Куляшоў. Хто кажа, што мы пастарэлі? Мы сталымі сталі, мы проста душой падабрэлі. ← Пімен Панчанка. Двор, ціхенькі даволі, Бязлюдны ў час такі, Люднеў, люднеў паволі І стаў як вір ракі. ← Міхась Калачынскі. / у безасабовая форма ужыв. Яна [Марына] ўсе выплакала слёзы, Але не стала ёй лягчэй. ← Якуб Колас. Нідзе стала добра на душы, яна хадзіла з дзяўчатамі і многа-многа балбатала. ← Мікола Лобан. Шуру стала сумна, нечым цяжкім сцяло грудзі. ← Алесь Ставер.
14. Заступіцца за каго-н. [Спорык:] — Я за таварыша стану заўсёды! ← Янка Брыль.
15. Замяніць каго-н. у чым-н. Ну а за бацьку стаў дзядзька Чужы мне І свой, бо да цёткі прыйшоў прымаком. ← Пятро Прыходзька.
16. безасабовая форма, каго-чаго (толькі з адмоўем). Перастаць існаваць, памерці. Пяць год мінула, Як цябе [Я. Купалы] не стала. ← Анатоль Астрэйка. Жыў чалавек па свеце, пайшоў не па той дарозе, заблытаўся, і не стала яго. ← Мікола Ваданосаў. // Знікнуць. Калі вады не стала, паспрабаваў дастаць са студні, як гэта рабіла маці, але не змог. ← Рыгор Няхай. Калі бомба забіла цёцю Веру, тады не стала і школы. ← Міхась Лынькоў. Путаў няволі не стала, — Скінуў працоўны народ. ← Андрэй Александровіч.
17. безасабовая форма Хапіць. Я чытаў новы рукапіс маладога аўтара. Цікавы. І вельмі баяўся: стане яму матэрыялу па чарговую рэч? ← Максім Лужанін. Гэта здарэнне, гэты агнявы пацалунак панны Ядвісі напоўніў .. [Лабановіча] шчасцем, і яму здавалася, што гэтага шчасця стане надоўга. ← Якуб Колас.
18. Ужываецца ў саставе выказніка ў значэнне зрабіцца кім-, чым-н. Стаць матэматыкам. ▪ І чаму не стаў я лесніком, Лес мой, брат мой... Быў бы я тваім замком І тваёю брамай. ← Аляксей Пысін. Я гляджу, і здаецца; расплачуся я: Вось якой прыгажуняй ты [настаўніца] стала! ← Ніл Гілевіч.
19. Выкарыстоўваецца ў саставе дзеяслоўнага выказніка ў значэнні дзеяслова «пачаць». Тут жа ля воза [Васіль] уткнуў кассё ў мяккую зямлю, трымаючыся моцна рукой за тупы край касы, стаў мянташыць. ← Іван Мележ. Міколка стаў наразаць хлеб на стол. ← Міхась Лынькоў.
•••
Валасы сталі дыбарам (дыбам) гл. волас.
Ні стаць ні сесці — так цесна, што няма дзе павярнуцца.
Стаць валам — выступіць дружна, усёй грамадой.
Стаць ва ўладзе (на чале ўлады) — атрымаць уладу, пачаць кіраваць дзяржавай, узначаліць.
Стаць (перайсці) на бок каго — далучыцца да чыёй-н. думкі, заступіцца за каго-н.
Стаць на вахту — пачаць самааддана працаваць у гонар чаго-н.
Стаць (стаяць) на дарозе чыёй, у каго (на шляху чыім, у каго); стаць (стаяць) папярок дарогі каму — перашкодзіць (перашкаджаць) каму-н. у чым-н. (звычайна ў дасягненні якой-н. мэты).
Стаць на дыбкі — рэзка запярэчыць. [Андрэй:] — Старшыня калгаса стаў на дыбкі, як дачуўся. «Вазьміце, кажа, двух другіх за яго аднаго». Цаніць, бачыш, цябе. ← Алесь Пальчэўскі.
Стаць на калені — пакарыцца, падпарадкавацца каму-н.
Стаць на лыжы — пачаць хадзіць на лыжах.
Стаць на (сваё) месца — прыйсці ў парадак.
Стаць на ногі — а) зрабіцца самастойным; узмужнець; заняць нейкае месца ў грамадстве і пад. — Нам палягчэе жыць, старым: Кандрат наш стаў на ногі. ← Марк Смагаровіч; б) паправіць свае справы. — Дадзім каня, сусед! Дадзім! А Абмяркуем. На ногі станеш спакваля... ← Антон Бялевіч. [Кірыла:] — Гэта нялёгка дасца, але мы ў сілах хутка стаць на ногі. ← Ілья Гурскі; в) паправіцца пасля хваробы. Неўзабаве .. [партызанка] стала на ногі і пачала рыхтавацца да звароту ў партызанскі атрад, у родную Беларусь. ← Пятро Дудо.
Стаць на свой хлеб — пачаць самастойнае жыццё.
Стаць на ўлік — зарэгістравацца ў спісах якой-н. арганізацыі.
Стаць на чаргу — уключыць сябе ў спіс асоб, якія атрымліваюць што-н. у парадку чарговасці.
Стаць на шлях чаго, які — пачаць дзейнічаць або развівацца ў пэўным кірунку.
Стаць на якар — тое, што і кінуць якар (гл. кінуць).
Стаць слупам — здранцвець ад нечаканасці; спыніцца ў нерухомасці.
Стаць сцяною — выступіць дружна, усе як адзін.
Стаць у позу — знарок заняць неапраўданую пазіцыю (у спрэчцы, вырашэнні якога-н. пытання і пад.).
Стаць у строй — зрабіцца працаздольным.
Стаць у тупік — трапіць у безвыходнае становішча; збянтэжыцца.