Drukarnik™ вылучае b-варыянты і пазабазавае.
Ці дапушчальна правяраць ТСБМ-1984 па правілах-2010?
узняць, -німу, -німеш, -німе і уздыму, уздымеш, уздыме; прошлы час узняў, -няла, -ло; загадны лад узнімі і уздымі; закончанае трыванне, каго-што.
1. Узяць, падабраць што-н. (з зямлі, падлогі і пад.). [Чалавек] абапёрся на рукі, а потым павольна ўстаў і ўзняў з зямлі плашч. ← Уладзімір Караткевіч.
2. Падняць, аддзяліць ад зямлі і пад., маючы столькі сілы, каб утрымаць (што-н. цяжкае). Пагукваюць хлопцы і падважваюць бервяно. Узнялі, зрушылі. ← Якуб Колас.
3. Падняць уверх, перамясціць у больш высокае становішча. Высока ўзняўшы ўгору рукі, маладая жанчына вешала на .. [ялінку] бліскучыя каляровыя цацкі. ← Алена Васілевіч. Завуч узняў акуляры на лоб і ўставіўся на Косцю. ← Аляксей Карпюк. Захожы здзіўлена ўзняў шырокія калматыя бровы. ← Васіль Быкаў. / Пра парус, сцяг. Свет не забудзе сцяга над рэйхстагам: Нялёгка нам узняць было яго. ← Пімен Панчанка. // пераноснае значэнне размоўнае слова Ставіць каго-н. у больш высокае грамадскае становішча. [Клава:] — Там .. [Гаравы] быў і райком, і пракурор, і міліцыя. Усё разам. Хоць і там [у партызанах] яго вайна высока ўзняла. ← Алесь Асіпенка. // Падцягнуць уверх і замацаваць. Узняць заслону. // Загнуць уверх край чаго-н. Бяжыць уперадзе дзяўчына, узняўшы падол. ← Якуб Колас.
4. Перавесці ў вертыкальнае становішча, адкрываючы або закрываючы што-н. Я зашпіліла гузікі старога плашча, узняла каўнер, але ад гэтага ніколькі не пацяплела. ← Алесь Савіцкі. Аляксей узняў капот — матор увесь пабіты. ← Іван Новікаў. Дзядок, што першым зайшоў у вагон, гаспадарліва ўзняў сярэднюю лаўку і перагаворваўся з жанчынамі. ← Міхась Даніленка. // Перавесці з нахільнага становішча ўверх (галаву, вочы і пад.). [Саша і Пеця] спыніліся, узнялі галовы і ў чыстым блакіце неба ўбачылі жураўлёў. ← Іван Шамякін. [Студэнтка] ўзняла вочы да столі, нібы дзесьці там прачытала адказ. ← Леанід Прокша. Цаліна ўзняла свой светлы, прывабны твар. ← Павел Кавалёў. // Узвысіцца дзе-н., над чым-н. Блішчыць рака. Гамоніць гай, Узняўшы ў неба кроны. ← Міхась Калачынскі. Наперакор ліхой стыхіі, На гэтай згруджанай жарстве, Узняўшы вежы залатыя, Прыгожы горад расцвіце. ← Пятро Глебка.
5. Прымусіць устаць, скрануцца з месца з якой-н. мэтай. Узняць полк у атаку. ▪ Канваіры ўзнялі нявольнікаў, пагналі далей. ← Алесь Ставер. Іх [людзей] узняў па трывозе Цімох з кірмаша на пажар. ← Аркадзь Куляшоў. // Разбудзіць, прымусіць устаць з пасцелі. А заўтра ўзніме на світанні касцоў ледзь чутны звон травы. ← Артур Вольскі. // Успудзіўшы, выгнаць адкуль-н. (з нары, гнязда і пад.). Максім жа не загінуў ад звера, як гэта думалі людзі. Узняўшы з бярлогі мядзведзя, ён падштурхнуў яму ў лапы пана, а сам накіраваўся ў балоты. ← Міхась Машара. // Прымусіць каня перайсці на рысь, галоп і пад. Лёня нават Мяцеліцу ўзняў па рысь, успомніўшы белабрысы, падзюбаны воспай твар свайго начнога хаўрусніка. ← Янка Брыль. // Падняць уверх (пыл, снег і пад.). Снегавы пыл, што ўзняў грузавік Стаева, даўно сплыў за дарогу, растаў сярод кедраў. ← Алесь Савіцкі. / у пераноснае значэнне ужыв. Узняць у душы віхор пачуццяў. // пераноснае значэнне; на што. Натхняючы, схіліць да актыўных дзеянняў. Узняць масы на датэрміновае выкананне плана. ▪ Бунтар, славуты герой беларускага народа [Ілья Гаркуша] яшчэ ў XVII стагоддзі ўзбунтаваў, узняў плугароў і сейбітаў, ганчароў і плытагопаў .. на барацьбу супраць белапольскіх магнатаў. ← Антон Бялевіч.
6. Пачаць якое-н. дзеянне (у спалучэнні з назоўнікамі, якія выражаюць дзеянне або вынік дзеяння). Узняць шум. Узняць паўстанне. Узняць плач. ▪ Надзя ў слёзы, цешча ўголас. Узнялі такі лямант, што Валодзька мусіў адкрыць карты. ← Мікола Гроднеў. Летам парабак панскі, Цімох Загула, узняў бунт у маёнтку, як прыйшоў з вайны... ← Аркадзь Куляшоў. І стала ёй [Аксінні] млосна, і села яна. Суседка трывогу ўзняла. ← Анатоль Вярцінскі. // Падняць, узбудзіць (пытанне, справу і пад.). Шукаючы «красу, і светласць, і прастор», усё-ўсё светлае, што даваў паэту яго час, узняў .. [Багдановіч] у сваёй паэзіі. ← Алег Лойка.
7. Зрабіць больш высокім. Узняць узровень вады. // пераноснае значэнне Зрабіць больш значным у чыіх-н. вачах. [Паходня:] — Калі хочаш ведаць, дык я застаюся ў Старыцы, каб памагчы табе зноў узняць аўтарытэт эмтээс. ← Тарас Хадкевіч.
8. Павялічыць, павысіць. Узняць прадукцыйнасць працы. Узняць цэны. Узняць культурны ўзровень. ▪ — Знізіць крывую расцэнак, Якасць узняць вышэй!!! ← Юрка Лявонны. [Арэшка:] — Як, скажам, гэтыя мерапрыемствы павярнуць, каб надоі ўзняць? ← Міхась Пянкрат. // Падняць, павысіць (пра голас). — Не баюся я цябе! — апошнія словы .. [Аўгіня] сказала ўзняўшы голас. ← Якуб Колас. // пераноснае значэнне Зрабіць больш бадзёрым (настрой, дух і пад.). Лазоўскі жартам хоча ўзняць мой настрой. ← Алена Васілевіч.
9. Наладзіць, палепшыць (што-н. заняпалае, запушчанае, разбуранае). Узняць гаспадарку. ▪ Наш Гомель — краса Беларусі, Цябе мы з руін узнялі, Табе ў вяках красавацца На роднай квяцістай зямлі. ← Адам Русак. [Сяргей:] — Разеітая жывёлагадоўля ўзніме эканоміку калгаса. ← Уладзімір Шахавец. // Пабудаваць, паставіць што-н. Ён [Ільіч] верыў, што мінуць нягоды І што свабодны чалавек Узніме новыя заводы, Пакорыць плынь магутных рэк. ← Марк Смагаровіч. Манумент мы гэты ўзнялі, Каб не забываць сыноў і дочак, Што з франтоў дадому не прыйшлі, Але з намі ў будучыню крочаць. ← Алесь Астапенка.
10. Узараць (папар, цаліну і пад.). Да нас у госці май прыходзіць, Як той старанны гаспадар, — Глядзіць, як поле наша родзіць, Ці ўзнялі ўвесь мы свой папар. ← Янка Купала. Я быў упэўнены, што .. [Язэп] можа за лета ўзняць цаліну на некалькі вёрст. ← Змітрок Бядуля.
11. пераноснае значэнне Выгадаваць, выхаваць, паставіць па ногі. Дзед спяшаўся. Яму трэба было ўзняць і гэтага. Цяпер Вацлаў быў у шостым класе. ← Уладзімір Караткевіч.
12. звычайна безасабовая форма пераноснае значэнне Узлаваць, вывесці з сябе. Выйшла [Дуся] разам з Віктарам, а гуляць не захацела. Віктара гэта ўзняло. ← Васіль Сташэўскі.
•••
Не ўзняць вачэй — не паглядзець ні на кога.
Узняць вочы — тое, што і падняць вочы (гл. падняць).
Узняць галаву — тое, што і падняць галаву (гл. падняць).
Узняць голас — тое, што і падняць голас (гл. падняць).
Узняць меч (зброю) — тое, што і падняць меч (гл. падняць).
Узняць на належную вышыню — давесці да высокага ўзроўню дасканаласці.
Узняць на ногі — тое, што і падняць на ногі (гл. падняць).
Узняць на штыкі — тое, што і падняць на штыкі (гл. падняць).
Узняць руку па каго-што — тое, што і падняць руку на каго-што (гл. падняць).
Узняць сцяг — тое, што і падняць сцяг (гл. падняць).