Drukarnik™ вылучае b-варыянты і пазабазавае.
Ці дапушчальна правяраць ТСБМ-1984 па правілах-2010?

 з¹, нескланяльнае слова, ніякі род
  1. Дзевятая літара беларускага алфавіта, якая мае назву «зэ». Вялікае З. Друкаванае з.
  2. Звонкі, свісцячы, пярэднеязычны, шчылінны зычны гук.
 з² і са, прыназоўнік з Р, Вінавальны склон і Творны склон.
  Спалучэнне з прыназоўнікам «з» выражае:
   Прасторавыя адносіны
  1. з Родны склон. Ужываецца пры абазначэнні месца, прасторы, адкуль пачынаецца рух, дзеянне. Выйсці з хаты. ▪ Прыходзілі сяляне з навакольных вёсак са сваімі неадкладнымі справамі. ← Міхась Лынькоў. З таго боку Прыпяці шыбуе човен. ← Якуб Колас. / З геаграфічнымі назвамі. Прыслаць тэлеграму з Каўказа. Вярнуцца з Гомеля. / З назоўнікамі, якія абазначаюць месца, сферу дзейнасці. Прыехаць з камандзіроўкі. Вярнуцца з экспедыцыі. Прыйсці з лекцый. // У спалучэнні з прыназоўнікамі «на», «у» (з — на; з — у) ужываецца пры абазначэнні шматразовага дзеяння. Пераносіць з месца на месца. Пераязджаць з горада ў горад. Пераскокваць з купіны на купіну. / У некаторых устойлівых выразах. Пераліваць з пустога ў парожняе. ▪ Ля дзвярэй пераміналіся з нагі на нагу чырвонаармейцы. ← Міхась Лынькоў. // У спалучэнні з прыназоўнікам «да» (з — да) ужываецца пры абазначэнні пачатковага і канцавога пунктаў распаўсюджвання дзеяння, стану, якасці або ўласцівасці. Прачытаць кнігу з пачатку да канца. ▪ Стары салдат сурова акінуў поглядам Лабановіча, змераў з ног да галавы. ← Якуб Колас. // Ужываецца пры абазначэнні месца, дзе знаходзіцца дзеючая асоба або прадмет. Гаварыць з трыбуны. Выглядаць з акна. ▪ — Зайдзі ў хату! — крыкнуў з ложка Патапавіч. ← Аляксей Кулакоўскі. // Ужываецца пры абазначэнні месца або напрамку (адносна каго-, чаго-н.), дзе хто-, што-н. знаходзіцца або дзейнічае. Ля.. [Міколы], з правай рукі, як і заўсёды, уселася Зося. ← Цішка Гартны. З боку вёскі цягнулася вузкая паласа нізкарослых, каржакаватых хвой. ← Іван Шамякін. // Ужываецца пры абазначэнні боку або напрамку, з якога дзеянне накіроўваецца на прадмет. Удар з тылу. ▪ Бруй зайшоў з другога боку печы. ← Якуб Колас. // (са словамі «бок», «пазіцыя», «пункт погляду» і пад.). Ужываецца пры абазначэнні накіраванасці чыіх-н. поглядаў, адносін да каго-, чаго-н. З майго пункту погляду. З пазіцый марксізма. ▪ Свой прысуд над існуючым грамадскія, ладам і падтрымку светлых пачаткаў жыцця пісьменнік ажыццяўляў з пазіцыі народнасці. ← В. Каваленка. // Ужываецца пры абазначэнні прадмета або месца, з паверхні якога або ад якога што-н. аддзяляецца, знімаецца. Зняць шапку з галавы. Устаць з ложка. Сарваць яблык з дрэва. Звярнуць з дарогі. ▪ Сарока з куста, а дзесяць на куст. ← Прыказка. / З назоўнікамі, якія абазначаюць сферу дзейнасці, заняткаў. Звольніць з пасады. Зняць з уліку. / У некаторых устойлівых выразах. Збіцца з ног. Зваліцца з неба. Спусціць з вока. Сарвацца з прывязі. Збіць з толку. Збіцца з тону. Сысці з рук.
  2. з Родны склон. Ужываецца пры абазначэнні месца праяўлення якой-н. прыметы, якасці. З твару .. [Ліда Міхайлаўна] была даволі прыгожая жанчына. ← Якуб Колас. Ганна і з натуры, і з усяго аблічча была вельмі непадобная да сваёй маладзейшай сястры. ← Кузьма Чорны.
  3. з Творны склон. Ужываецца пры абазначэнні сумежнасці, блізкасці чаго-н. з чым-н. у прасторы (звычайна са словамі «поруч», «побач», «поплеч»). Сесці поплеч з бацькам. ▪ Параўнялася Палікарпаўна з дваром сваёй напарніцы Маланні і не ўтрымалася, заглянула ў акно. ← Аляксей Кулакоўскі. Клім пайшоў поруч з возам. ← Платон Галавач.
   Часавыя адносіны
  4. з Родны склон. Ужываецца пры абазначэнні часу, які з'яўляецца пачатковым момантам у развіцці якога-н. дзеяння, стану або ва ўзнікненні якой-н. якасці, уласцівасці. З дзевятага класа Віктар усё ж такі сеў на трактар. ← Аляксей Кулакоўскі. Свежае з начы паветра напаўнялася цеплынёй. ← Эдуард Самуйлёнак. / У некаторых устойлівых спалучэннях: «з таго часу», «з той пары». // У спалучэнні з прыназоўнікамі «да» і «па» (з — да; з — па) ужываецца пры абазначэнні адрэзка часу, у межах якога працякае дзеянне або стан. Працаваць з цямна да цямна. Прыём з 9 да 11 гадзін. ▪ Ой, гуляй жа, Бандароўна, З вечара да ранку! ← Янка Купала. І з таго часу па сягоння Мне сонцам свеціць Наднямонне. ← Якуб Колас. // У спалучэнні з прыназоўнікам «на» (з — на) ужываецца пры абазначэнні адрэзка часу паміж двума днямі, датамі, у межах якога працякае дзеянне або што-н. адбываецца. З суботы на нядзелю выпаў снег. Ноччу з пятага на шостае прыехаў брат. // У спалучэнні з прыназоўнікам «на» (з — на) у складзе некаторых устойлівых выразаў ужываецца пры абазначэнні нявызначанага, але блізкага часу здзяйснення чаго-н. Чакаць з дня на дзень. ▪ Мы ляжым у лазняках і чакаем з хвіліны на хвіліну, калі скажуць нам: — Па два ў рад, на пантоны. ← Міхась Лынькоў. // Разам з прыназоўнікам «у» (з — у) у некаторых устойлівых выразах ужываецца пры абазначэнні бесперапыннасці або перыядычнасці дзеяння. З веку ў век. ▪ З году ў год у доўгія зімовыя вечары збіраюцца ў .. [Ладыніных] суседзі. ← Іван Шамякін.
  5. з Творны склон. Ужываецца пры абазначэнні часу або падзеі, з надыходам якіх адбываецца якое-н. дзеянне, узнікае які-н. стан. З надыходам вясны прырода ажывае. ▪ Да працы ўстаць з зарою. ← Максім Танк. // Ужываецца пры азначэнні рада паслядоўных момантаў, па меры надыходу якіх разгортваецца якое-н. дзеянне. Замілаванасць [Марціна] да дзяцей з гадамі яшчэ больш вырастала. ← Кузьма Чорны. Рэчка мялела з кожным годам, на вачах у людзей. ← Іван Шамякін. / У некаторых устойлівых спалучэннях: «з часам», «з цягам часу» і пад.
   Прычынныя адносіны
  6. з Родны склон. Ужываецца пры абазначэнні прычыны якога-н. дзеяння або стану. Запець з радасці. Заплакаць з гора. ▪ З крыку .. [Сымон] зусім ахрып. ← Якуб Колас. Машкара, што збожжа ела, З маразоў падохла. ← Кандрат Крапіва. / У некаторых устойлівых спалучэннях: «ні з таго ні з сяго» і пад.
  7. з Родны склон і Творны склон. Ужываецца пры абазначэнні падставы для якога-н. дзеяння або стану. З дазволу бацькі. З пашанай да заслуг. ▪ Каля крамы Максіма спынілі мужчыны, што стаялі там, павіншавалі з прыездам. ← Іван Шамякін.
   Акалічнасныя адносіны
  8. з Родны склон. Ужываецца пры характарыстыцы спосабу дзеяння. Пісаць з вялікай літары. Страляць з калена. ▪ [Васіль і Санька] пераскочылі цераз зялёную канаву і з ходу палеглі на траву. ← Янка Брыль. / У некаторых устойлівых выразах. Ударыць з усёй сілы. Кінуцца з усіх ног. // З колькасным словам пры кіруемым назоўніку ужываецца пры абазначэнні абставін, неабходных або дастатковых для ажыццяўлення чаго-н. Папасці ў мішэнь з першага стрэлу. Пазнаць чалавека з першага погляду.
  9. з Творны склон. Ужываецца пры абазначэнні дзеяння або стану, якія адбываюцца адначасова з асноўным дзеяннем і характарызуюць яго. Чакаць з нецярпеннем. Слухаць з усмешкай. ▪ Угары над хвойнікам зялёным Снуюцца пчолкі з ціхім звонам. ← Якуб Колас. Хлапчук выскачыў праз акно ў двор і пабег з крыта на вуліцу. ← Платон Галавач. Маці стаяла пасярод хаты і з замілаваннем глядзела на сына. ← Іван Шамякін. // Ужываецца пры характарыстыцы спосабу дзеяння. Працаваць з натхненнем. Званіць з перапынкамі. ▪ Стары з натугі разагнуў паясніцу і падышоў да печы. ← Аляксей Кулакоўскі. Вайсковыя часці адыходзілі па дарогах з боем. ← Міхась Лынькоў.
  10. з Творны склон. Ужываецца пры абазначэнні сродку, з дапамогай якога ажыццяўляецца дзеянне. Адправіць пакет з пасыльным. Змагацца са зброяй у руках. ▪ — Уставай, мама, самавар стаў, бацька едзе з пасажырскім. ← Міхась Лынькоў.
  11. з Творны склон. Ужываецца пры абазначэнні прадмета, які з'яўляецца паказчыкам паўнаты ахопу дзеяннем каго-, чаго-н. Вырваць з коранем. ▪ Укрыўшыся з галавою ад камароў, .. [Васіль] толькі прыкідваўся, што спіць. ← Іван Мележ.
   Мэтавыя адносіны
  12. з Творны склон. Ужываецца пры абазначэнні мэты дзеяння. Звярнуцца з просьбай. Адправіць з даручэннем. ▪ Дарвідошка пайшоў у бок стайні з рапартам. ← Якуб Колас.
   Азначальныя адносіны
  13. з Родны склон. Ужываецца пры характарыстыкі каго-, чаго-н. з боку паходжання, узнікнення і пад. Дакладчык з горада. Рыбакі з Нарачы. / У некаторых устойлівых выразах. З чужога пляча. Бандыт з вялікай дарогі. // Ужываецца пры абазначэнні цэлага, састаўной часткай якога з'яўляецца прадмет, названы кіруючым назоўнікам. Колас з машыны. Шнурок з чаравіка.
  14. з Вінавальны склон. Ужываецца пры абазначэнні прадмета або асобы, якіх нагадвае па велічыні другі прадмет або асоба. Воз з гару. ▪ Сама зямля без гною тлуста, І надта родзіцца капуста. З вядро галоўкі вырастаюць. ← Якуб Колас.
  15. з Творны склон. Ужываецца пры характарыстыкі пастаяннай ці часовай знешняй прыметы або ўнутранай якасці каго-, чаго-н. Хата з чарапічным дахам. Дзяўчына з кнігай у руках. Чалавек з розумам. Дзіця з музыкальнымі здольнасцямі. ▪ Гэта была натура з нахілам да задумёнай разважлівасці. ← Кузьма Чорны. Паміж фурманак блукаюць, спяшаючыся, людзі з кошыкамі. ← Платон Галавач.
  16. з Творны склон. Ужываецца пры абазначэнні прадмета, які знаходзіцца ў другім прадмеце і гэтым характарызуе яго. Кошык з ягадамі. Вядро з вадой. Мяшок з мукой.
  17. з Творны склон. Ужываецца пры абазначэнні асобы або прадмета, які знаходзіцца ў якім-н. становішчы або стане. Аварыя з самалётам. Гісторыя з пісьмом. ▪ Пажар з цыстэрнамі нарабіў багата клопатаў Вейсу. ← Міхась Лынькоў.
   Колькасныя адносіны
  18. з Родны склон. Ужываецца пры абазначэнні колькасці асоб або прадметаў, якія складаюць якую-н. сукупнасць, аб'яднанне і пад. Сям'я і трох чалавек. Група з пяці студэнтаў. ▪ У ясны веснавы дзянёк Анцыпік і Лабановіч ехалі ў сялянскай каламажцы на хутар з трох ці чатырох двароў. ← Якуб Колас. Зайграў самадзейны аркестр з гармоніка, трох балалаек, мандаліны, дзвюх гітар. ← Ігнат Дуброўскі.
  19. з Вінавальны склон. Ужываецца для абазначэння прыблізнай меры часу, прасторы, вагі і пад. Пабыць з тыдзень. Прайсці з кіламетр. Адпачыць з паўгадзіны. Рыбіна важыла з кілаграм.
  20. з Родны склон (са словамі «досыць», «хопіць», «мала» і пад.). Ужываецца пры абазначэнні асобы, якая з'яўляецца крытэрыем меры, дастатковасці чаго-н. З мяне даволі. З яго ўсё мала. ▪ Няхай выгрызе рагуля ўсю траву, што тут ёсць, хопіць з яе. ← Аляксей Кулакоўскі.
  21. з Творны склон. Ужываецца пры абазначэнні дадатковай колькасці чаго-н. Двое сутак з палавінай. Аддаць доўг з працэнтамі. / У некаторых устойлівых выразах. З гакам. ▪ Было .. [Талашу] тады гадоў семдзесят з хвосцікам. ← Якуб Колас.
   Аб'ектныя адносіны
  22. з Творны склон. Ужываецца пры абазначэнні асобы або прадмета, на якія накіравана дзеянне. Справіцца з цяжкасцямі. Скончыць з вайной. Сабрацца з сіламі. ▪ Чалавек чуў запытанне і мару дзіў з адказам. ← Міхась Лынькоў.
  23. з Творны склон. Ужываецца пры абазначэнні асобы або прадмета, да якіх устанаўліваюцца якія-н. адносіны іншай асобы або прадмета (падабенства, адрозненне, далучэнне, аддаленне і пад.). Зверыць копію з арыгіналам. Пазнаёміць з прыяцелем. Спыніць перапіску з кім-н. Разлучыцца з блізкімі. // Ужываецца пры абазначэнні асобы або прадмета, якія ўзаемадзейнічаюць з іншай асобай або прадметам. Бачыцца з бацькамі. Сустракацца з людзьмі. ▪ Тут верх асіны круглалісты Сплятаўся з хвоямі, з дубамі. ← Якуб Колас.
  24. з Творны склон. Ужываецца пры абазначэнні асобы або прадмета, якія маюцца ў каго-н. у момант дзеяння. Ісці з партфелем. Сядзець з дзіцем на руках. ▪ Стары пакут усіх не знёс, Уцёк у лес з сякерай вострай. ← Міхась Чарот. Усе праз гадзіну-другую выходзілі з поўнымі кошыкамі чырвоных рыжыкаў. ← Іван Шамякін. / У некаторых устойлівых спалучэннях: «разам з тым», «ні з чым». // Ужываецца пры абазначэнні асобы або прадмета, наяўнасць, прысутнасць якіх з'яўляецца прычынай якога-н. стану, з'явы. З такім таварышам не прападзеш. ▪ Я ж быў рад новаму чалавеку, бо мне іншы раз было сумнавата з Нямком. ← Аляксей Кулакоўскі.
  25. з Родны склон. Ужываецца пры абазначэнні матэрыялу, з якога зроблена што-н. Хата з бярвення. Вянок з жывых кветак. Нож са сталі. ▪ Няма на свеце лепшых падушак, як з гусінага пуху і пер'я. ← Кузьма Чорны.
  26. з Родны склон. Ужываецца пры абазначэнні якога-н. прадмета, месца, сховішча, з якога бярэцца, выпадае, выдаляецца што-н. Нож выпаў з рук. Узяць яблык з кошыка. ▪ Закіпела ў печы і бяжыць з чыгуна на гарачую чарэнь вада. ← Платон Галавач. Панасу памог выбрацца з няволі польскі салдат, што стаяў там на варце. ← Якуб Колас.
  27. з Родны склон. Ужываецца пры абазначэнні крыніцы, адкуль што-н. бярэцца, паходзіць. Цытата з кнігі. Арыя з оперы.
  28. з Родны склон. Ужываецца пры абазначэнні асяроддзя, групы, адкуль хто-н. паходзіць. Ён з рабочай сям'і. ▪ Васіль быў не з бедных. ← Алесь Якімовіч. Выйшлі ўсе мы з народа, Дзеці заводаў і сёл. ← Аркадзь Куляшоў. // Ужываецца пры ўказанні на прыналежнасць асобы або прадмета да якой-н. групы, катэгорыі па ўласцівасці або прымеце. Задача была не з лёгкіх.
  29. з Родны склон. Ужываецца пры абазначэнні якой-н. сукупнасці, адкуль бярэцца, вылучаецца якая-н. частка. Адзін з многіх. ▪ — Нехта з блізкіх сяброў, — падумаў Лабановіч, — але хто? ← Якуб Колас. Адна з жанчын разгарнула невялікі пакунак, паказвае другім. ← Платон Галавач.
  30. з Родны склон. Ужываецца пры абазначэнні асобы або прадмета, якія змяняюцца, робяцца якасна іншымі. З іскры разгарыцца полымя. ▪ І ноч тады — з цёмнай карэльскай ночы — робіцца казачнай ноччу. ← Міхась Лынькоў.
  31. з Родны склон. Ужываецца пры абазначэнні стану, які парушаецца, перапыняецца (звычайна пры дзеясловах «выводзіць», «выходзіць», «выбіваць» і пад.). Выбіцца з сіл. Выходзіць з сябе. ▪ Кожная новая змена ў абставінах, ці яна добрая, ці благая, выводзіць чалавека з.. раўнавагі. ← Якуб Колас.
  32. з Родны склон. Ужываецца пры абазначэнні асобы, з'явы, прадмета або часткі прадмета, з якіх пачынае развівацца дзеянне, стан (звычайна пры дзеясловах «пачынаць», «пачынацца», «пачаць», «пачацца»). Пачну з цябе. Дзень пачаўся з абходу палат.
  33. з Родны склон. Ужываецца пры абазначэнні асобы, з якой што-н. спаганяецца, утрымліваецца і пад. З яго ўзялі тры рублі. ▪ Ладымер Стальмаховіч, стоячы ў дзвярах, зняў як бы сяброўскі допыт з Сымона Мікуця. ← Кузьма Чорны. // Ужываецца пры абазначэнні асобы або прадмета, якія служаць адзінкай разліку пры атрыманні, зборы чаго-н. Класці ў касу ўзаемадапамогі па пяць рублёў з кожнай зарплаты. Сабраць па трыццаць цэнтнераў пшаніцы з гектара.
  34. з Родны склон. Ужываецца пры абазначэнні асобы або прадмета, якія служаць узорам для пераймання, капіравання і пад. Зняць копію з дыплома. Зрабіць рэпрадукцыю з карціны. Рысаваць з натуры. Перакласці з рускай мовы. Браць прыклад са старэйшых.
  35. з Родны склон (пры дзеясловах «смяяцца», «жартаваць», «кпіць», «здзекавацца», «дзівіцца» і пад.). Ужываецца пры абазначэнні асобы або прадмета, у адносінах да якіх праяўляецца якое-н. пачуццё. З каго кпіла, смяялася, таму сама дасталася. ← З нар. Пасмяяўся чыгун з катла, а абодва чорныя. ← Прыказка. Хто не бачыў вялікага, той з малога дзівіцца. ← Прыказка.
   Абмежавальныя адносіны
  36. з Творны склон. Ужываецца пры абазначэнні асобы або прадмета, у адносінах да якіх выяўляецца падабенства або агульнасць у чым-н. Старшыня сельсавета адных год з Полазам, але нізкі ростам і рухавы. ← Іван Шамякін.
   Адносіны сумеснасці
  37. з Творны склон. Ужываецца пры абазначэнні асобы або прадмета, якія сумесна з другой асобай або прадметам удзельнічаюць у якім-н. дзеянні або суправаджаюць іншую асобу, прадмет. Сцяжынкаю хлопец з дзяўчынай ідзе. ← Максім Танк. Ганна заспявала разам з усімі, заспявала звыкла. ← Іван Мележ. // Ужываецца пры абазначэнні асобы або прадмета, якія разам з іншымі асобамі або прадметамі ўваходзяць у склад чаго-н. Нас з вамі дзесяць чалавек.
   Адносіны ўласцівасці
  38. з Творны склон (з дзеясловамі «быць», «адбывацца», «здарацца» і пад.). Ужываецца пры абазначэнні асобы або прадмета, якія знаходзяцца ў пэўным стане, з якімі што-н. адбываецца. Такое не з кожным здараецца. ▪ Нешта муліла бок, няёмка было з рукой. ← Міхась Лынькоў. Ганна па .. насцярожанасці [Васіля], па голасе здагадалася, што было з ім. ← Іван Мележ.

 са, (гл. з²), прыназоўнік з Р, Вінавальны склон і Творны склон.
  Ужываецца замест прыназоўніка «з» перад словамі, якія пачынаюцца са збегу зычных, дзе першымі з'яўляюцца «с», «з», «ж», «ш», «м», напрыклад: са славай, са зруба, са жменьку, са шчыта, са мною.