Drukarnik™ вылучае b-варыянты і пазабазавае.
Ці дапушчальна правяраць ТСБМ-1984 па правілах-2010?

 на¹, прыназоўнік з Вінавальны склон і Месны склон.
  Спалучэнне з прыназоўнікам «на» выражае:
   Прасторавыя адносіны
  1. з Вінавальны склон. Ужываецца пры абазначэнні месца ці прадмета, на паверхню якога накіраваны рух або дзеянне. Выйсці на вуліцу. Пакласці на стол. ▪ Я выходзіў з лесу на палянку, каб дабрацца да абгарэлага дуба. ← Янка Скрыган. Скора вузкая вясковая дарога выйшла на шлях. ← Платон Галавач. На журавіну на залатую Скаціўся буйнай слязы крышталь. ← Уладзімір Хадыка. І хіліць так утульны беражок, Так добра там, прылёгшы на пясок, Папесціцца ружовым летнім ранкам! ← Якуб Колас. // Ужываецца пры ўказанні на прадметы ці жывыя істоты, якія служаць сродкам перамяшчэння (з дзеясловамі «сесці», «пасадзіць» і пад.). Сесці на поезд. ▪ Пасаджу свайго сына я На жывога, На баявога Каня. ← Аркадзь Куляшоў. // Ужываецца пры ўказанні на жывую істоту, асобу або на частку цела як на прадмет, на які накіравана дзеянне. Начапіць ашыйнік на сабаку. Валасы выбіваюцца на лоб. ▪ З драцяных галін роўна абстрыжаных прысад падаюць уніз — на коней і людзей — лёгкія, кволыя сняжынкі. ← Змітрок Бядуля. Кабета ражком хусткі выцірае слязінкі, што набеглі на вочы. ← Сяргей Грахоўскі. // Ужываецца пры абазначэнні прадмета, паверхня якога служыць месцам выяўлення чаго-н., выканання чаго-н. Перанесці абрысы на паперу. Пакласці апошнія штрыхі на малюнак. Няхай бы кожны ведаў, як цяжка трапіць на Дошку гонару, на газетную старонку, як нялёгка заслужыць працоўную славу. ← Сяргей Грахоўскі. // Ужываецца пры ўказанні на прадмет, на якім замацоўваецца або на які надзяваецца іншы прадмет. Усцягнуць боты на ногі. Тут .. [Стафанковіч] устаў вельмі раптоўна, удала надзеў на галаву шапку, развітаўся і шпаркім крокам рушыў да дзвярэй. ← Кузьма Чорны. // пераноснае значэнне Ужываецца пры абазначэнні прадмета ці паняцця, якія ўсведамляюцца месцам, дзе засяроджваюцца якія-н. пачуцці, уласцівасці, стан і пад. Не ідзе на думку. Прыйшло на памяць. Прыкідваць на вока. ▪ Вярнулася стома на вочы, мякка, уладна асела на душу... ← Янка Брыль. [Стафанковіч] не браў на ўвагу нікога і нічога. ← Кузьма Чорны. [Дзед:] — І прыкінь на розум, хлопча, Што парубак там няма. Колас.
  2. з Вінавальны склон. Ужываецца пры абазначэнні месца, прадмета або асобы, у бок якіх накіравана дзеянне ці якія з'яўляюцца канцавым пунктам руху. Ехаць на Палессе. Падняць руку на ўзровень вачэй. Падняцца на пяты паверх. ▪ Болей дзесятка дывізій сабралі [белапалякі] правей Палесся і рушылі іх на Кіеў. ← Якуб Колас. Едзе хлопец на граніцу. ← Пятрусь Броўка. Адну за другой запальвае [Лаўрэн] семафорныя лямпы і ўсцягвае іх на самы верх мачтаў. ← Міхась Лынькоў. // Ужываецца пры абазначэнні пачатковага і канцавога пунктаў дзеяння, руху. З галінкі на галінку. З месца на месца. ▪ Праз непраходнае балота Уладзік спрытна ступае з купінкі на купінку. ← Змітрок Бядуля. // Ужываецца пры абазначэнні кірунку. Дарога на Маскву. Сонца хілілася на захад. Дом вокнамі на поўдзень. ▪ Дзень добры, Масква! Як жа ясна ты свеціш На ўсе чыста свету староны. ← Янка Купала. // Ужываецца пры абазначэнні месца, прасторы, у межы якіх накіраваны рух, дзеянне (з назвамі ўстаноў, прадпрыемстваў і пад.). Несці на пошту. Накіраваць на фабрыку. Ісці на кухню. ▪ [Полька:] — І так мне ўсё агоркла, так абрыдла, што пасля дзевятага класа кінуў усё і пайшоў на льнозавод сушыльшчыкам. ← Сяргей Грахоўскі. // Ужываецца пры абазначэнні сферы дзейнасці як месца, куды накіравана якое-н. дзеянне, рух. Адправіцца на канцэрт. Сабрацца на з'езд. Паступіць на курсы. Ехаць на начлег. Выйсці на дэманстрацыю. ▪ Сыноў бацька сваіх кліча На нараду ў хату. ← Янка Купала. Раніцаю я ішоў на дзяжурства. ← Хвядос Шынклер. На фронт адсюль накіроўваліся салдаты пеша. ← Кузьма Чорны. // Ужываецца пры абазначэнні прадмета як прылады ці сродку дзеяння. Сесці на вёслы. // Ужываецца пры ўказанні на прадмет або з'яву, якія служаць арыенцірам руху. Ісці на агеньчык. Бегчы на крык.
  3. з Месны склон. Ужываецца пры абазначэнні месца ці прадмета, на якім (на паверхні якога) знаходзіцца хто- або што-н., адбываецца якое-н. дзеянне. Яснела неба, віднела на зямлі. ← Кузьма Чорны. На скрыжаванні палявых дарог Здаўна стаіць сяло Чырвоны Лог. ← Максім Танк. Ліпень выткаў слуцкі ўзор На палях пшанічных. ← Андрэй Александровіч. Блізка на выпасе фыркалі коні... ← Пятрусь Броўка. Цені ўсюды: на пнях, на вадзе і на дыме. ← Аркадзь Куляшоў. На падлозе ў цэбрыку рос лапушысты фікус. ← Сяргей Грахоўскі. На стале дымяцца стравы. ← Алесь Звонак. // Ужываецца пры ўказанні на жывую істоту, асобу ці на частку цела як на прадмет, на якім (на паверхні якога) знаходзіцца хто- або што-н., адбываецца якое-н. дзеянне. Сядзець вярхом на кані. ▪ Несціхана шумяць на дзяўчатах шаўкі. ← Пятрусь Броўка. На вусатым хутаранцы даўнейшы пыльнік пацёрся, змяўся, пазелянеў. ← Кузьма Чорны. Ты не цураешся ні поту, Ні на далоні мазаля... ← Андрэй Александровіч. Пыліць пад армейскімі ботамі шлях, Медалі звіняць на грудзях. ← Аляксей Зарыцкі. // Ужываецца пры ўказанні на прадмет, паверхня якога з'яўляецца месцам выканання, выяўлення, знаходжання чаго-н. Эскіз на чарцёжнай кальцы. Нарысы на старонках газет і часопісаў. ▪ Маці золатам ніткуе Каласы на палатне. ← Андрэй Александровіч. На карце вялікіх жывых пяцігодак Мы творчыя справы акрэслім мяжой. ← Аркадзь Куляшоў. // Ужываецца пры ўказанні на прадмет, на якім замацаваны або на які надзеты іншы прадмет. На цвічках віселі авоські з полуднем. ← Сяргей Грахоўскі. Хлявух з аполкаў і пунька са скрыўленымі сценамі яшчэ трымалася на старым шуллі. ← Кузьма Чорны. // пераноснае значэнне Ужываецца пры ўказанні на прадмет ці паняцце, якія ўсведамляюцца месцам, дзе засяроджваюцца якія-н. пачуцці, уласцівасці, стан і пад. Уся.. бяда [Пракопа] была ў тым, што ён меркаваў замацавацца ў жыцці на сваіх старых поглядах і на старым грунце. ← Якуб Колас. Што ж, жывым на ўме жывое — Тут няма чаму дзівіцца. ← Кандрат Крапіва.
  4. з Месны склон. Ужываецца пры абазначэнні прасторы або прадмета, у межах якіх адбываецца якое-н. дзеянне. На беларускім Палессі цякуць поўныя рэкі і густа стаяць лясы. ← Кузьма Чорны. Праз некалькі дзён ледзь не палавіна атрада Сакольнага была на аэрадроме. ← Аляксей Кулакоўскі. На бліжэйшай ад гарадка станцыі размясціўся і штаб экспедыцыі. ← Міхась Лынькоў. Ганарліва адбываем вахту На вялікім Нашым караблі. ← Юрка Лявонны. // Ужываецца пры абазначэнні месца, прасторы, ўнутры якіх адбываецца якое-н. дзеянне (з назвамі ўстаноў, прадпрыемстваў і пад.). Ён [волат] молатам біў на заводзе, з сярпом завіхаўся ў полі, Каб вораг у новым паходзе не здужаў яго ніколі. ← Аркадзь Куляшоў. Сціхнуў шум на калідоры, Не чутно гаворкі. ← Якуб Колас. // Ужываецца пры адначасовыя абазначэнні і сферы месца дзеяння, і непасрэднага дачынення да гэтага дзеяння, ўдзелу ў якой-н. дзейнасці. Абмяркоўваць праграму на з'ездзе. Вучыцца на курсах. Быць на канцэрце. Прысутнічаць на прыёмах. ▪ Хоць пасівеў стары зашмат, Але на працы, як салдат. ← Пятрусь Броўка. Лес гамоніць, Як на сходзе дзе народ. ← Якуб Колас. Задымелі агні на начлезе, Зашумеў кучаравы бярэзнік. ← Янка Купала.
   Часавыя адносіны
  5. з Вінавальны склон. Ужываецца пры абазначэнні часу, да якога накіравана што-н. Пасяджэнне пераносіцца на вечар. Збіраліся прыехаць на свята. Не адкладвай работы на потым. ▪ [Красікаў] запісваў у свой распухлы блакнот заданне на другую палову дня. ← Сяргей Грахоўскі. // Ужываецца для ўказання на тэрмін, які непасрэдна ідзе за чым-н. (пры словах, якія абазначаюць час, у спалучэнні з прыметнікамі «наступны», «другі», парадкавым лічэбнікам ці займеннікам «той»). На другі дзень, папаўдні, выязджаў Максімка з горада. ← Кузьма Чорны. Сяляне вельмі сардэчна праводзілі .. [Сцёпку] і прасілі прыехаць да іх на другое лета. ← Якуб Колас. Нарада старшынь калгаса перанесена на наступны тыдзень. ← Міхась Пянкрат. // Ужываецца ў выразах «з дня на дзень», «з мінуты на мінуту» і пад. са значэннем «вельмі хутка», «у бліжэйшы з названых прамежкаў часу». // У спалучэнні з прыназоўнікам «з» (з — на) ужываецца для абазначэння часу, які непасрэдна папярэднічае якому-н. дню, даце. У ноч з 19 на 20 красавіка мы непрыкметна паглыбіліся далёка ў тыл немцаў. ← Кастусь Кірэенка.
  6. з Вінавальны склон. Ужываецца для абазначэння часу, калі адбываецца дзеянне. На дзесятыя ўгодкі Варма вараць мёд салодкі. ← Янка Купала. На гэты дзень і сама хата Была прыбрана зухавата. ← Якуб Колас.
  7. з Вінавальны склон. Ужываецца пры абазначэнні тэрміну, да наступлення якога адбываецца, выяўляецца што-н. Запасацца на зіму. Стан даходаў і расходаў на першае студзеня. ▪ У галавах, як горы, высіліся ёмкія падушкі, зложаныя на дзень суконныя коўдры ў клетку, посцілкі і прасцірадлы хатняга вырабу. ← Якуб Колас.
  8. з Вінавальны склон. Ужываецца пры абазначэнні тэрміну, на які распаўсюджваецца пэўны стан або вынікі дзеяння. На нейкую гадзіну дождж быў перастаў, а потым зноў пачало ліць. ← Іван Мележ. — Мы з твайго пакалення, З кагорты байцоў, Ні на хвілю не можам Мы вешаць галоў. ← Аркадзь Куляшоў. [Надзя:] — Падарыць трэба такое, каб на ўсё жыццё памяць была. ← Сяргей Грахоўскі.
  9. з Месны склон. Ужываецца пры абазначэнні часу, у межах якога што-н. адбываецца. Дождж і дождж. І гэта на пачатку верасня. ← Уладзімір Караткевіч. Шмат чаго бачылі на сваім вяку старыя бярэзіны. ← Платон Галавач. Многа ўсякіх падзей, змен адбылося на .. [дзедавай] памяці. ← Якуб Колас.
  10. з Месны склон. Ужываецца пры адначасовым абазначэнні і часу, і сферы якога-н. дзеяння або выяўлення якой-н. уласцівасці. Аднойчы на змене, Прайшоўшы забой, Шахцёры спачыць там Прыселі на камень. ← Пятрусь Броўка. Боты ўсюды спатрэбяцца мне — І ў баях, і на маршы. ← Аркадзь Куляшоў.
   Аб'ектныя адносіны
  11. з Вінавальны склон. Ужываецца пры абазначэнні прадмета або яго часткі, а таксама часткі цела, якія з'яўляюцца апорай чаго-н. Паставіць на падпоркі. Падняць на рукі. ▪ Цётка паставіла Юрку на калені. ← Якуб Колас. Найгорш дакучаюць ногі. На разбітыя пяты [Дарма] адразу не мог нават босы ступіць, а яму загадалі абуцца. ← Янка Брыль.
  12. з Вінавальны склон. Ужываецца для абазначэння прадмета, які з'яўляецца прыладай, інструментам, сродкам для якога-н. дзеяння. Узяць на буксір. Падзяліць на агульны множнік. ▪ Белым пылам даль закрыта, Ходзяць віхры вірам, Прасяваюць снег на сіта У бясконцай шыры. ← Якуб Колас. За разбітай шыбай плача вецер суха, Рвуцца пражы ніткі, ўюцца на калкі... ← Максім Танк. Лаўрэн пацягвае пляч[а]мі ад вячэрняга холаду, заплікае на ўсе гузікі ватоўку і, дастаўшы з-пад куста вясло і ліхтар, спускаецца да самай вады. ← Міхась Лынькоў. // Ужываецца пры абазначэнні прадмета, які з'яўляецца мерай падзелу, адзінкай вымярэння. Мераць жыта на асьміны. ▪ На шклянкі вада вымяраецца, Яна даражэй за віно. ← Анатоль Астрэйка.
  13. з Вінавальны склон. Ужываецца пры абазначэнні прадмета, асобы або калектыву, на якія што-н. залічваецца, якім што-н. прыпісваецца, даручаецца. У складаць віну на чалавека. Даць даверанасць на таварыша. Застаецца ўсё на мае рукі. ▪ [Аржанец:] — Ты, Клімёнак, і на сябе вазьмі з гэтай ношкі хоць трошкі. ← Янка Брыль.
  14. з Вінавальны склон. Ужываецца пры абазначэнні асобы, прадмета або з'явы, у бок якіх накіравана дзеянне. Паўстаць на ворагаў. Адгукнуцца на заклік. Падпісацца на газеты і часопісы. Паказаць на малюнак. Раўняцца на перадавых. ▪ Кіну яшчэ разок вокам На лясочак, на палетак. ← Цётка. На нас паглядала Радзіма, Як маці на верных сыноў. ← Мікола Хведаровіч. Таму і сумна мне часамі, Што з дому звестак не чуваць, Што на лісты мае лістамі Не хочаце вы адказаць. ← Максім Танк. // Ужываецца пры ўказанні на прадмет або асобу, да якіх набліжаюцца, з якімі сутыкаюцца. Разведка трапіла на засаду. ▪ І дзе .. [Паўлюк] ні павернецца, то ўсюды так ці іначай натыкаецца на праклятае палена. ← Якуб Колас. Хтосьці ў цёмным кутку наляцеў на мяне нечакана, Ледзь не збіў мяне з ног. ← Аркадзь Куляшоў.
  15. з Вінавальны склон. Ужываецца пры абазначэнні асобы, прадмета або з'явы, у адносінах да якіх выяўляецца пэўнае пачуццё, стан, на якія разлічваюць, спадзяюцца. Спадзявацца на ўдачу. Надзея на выратаванне. Разлічваць на сябра. ▪ І толькі на сына надзея адна... ← Пятро Глебка. Заварожым мы на росы І на шолах ціхіх траў, Ці сапраўды мой прыгожы, Ці надоўга пакахаў? ← Міхась Машара. // Ужываецца пры ўказанні на тое, што выбіраюць, да чаго прыходзяць у сваіх дзеяннях (звычайна з дзеясловамі «згадзіцца», «адважыцца», «асмеліцца» і пад.). Згадзіцца на перасяленне. Адважыцца на рызыкоўны палёт. ▪ Каб хто прыйшоў і сказаў, што трэба рабіць, дык на ўсё пайшлі б гэтыя людзі. ← Кузьма Чорны. У юнацтве я сніў мора. Як мне хацелася на яго хвалях Паказаць, што на ўсё я, на ўсё здатны! ← Кастусь Кірэенка. // абласное слова Ужываецца пры абазначэнні аб'екта, пра які забыліся ці якога чакаюць. Дзе вы, брацці-ўдальцы, дзе вы, хлопцы-касцы? Гэй, дакуль на вас трэба чакаць? ← Янка Купала. Забыўся, здаецца, Андрэй на ўсё, стоячы пад паважным, раўнамерным шумам сосен. ← Піліп Пестрак.
  16. з Вінавальны склон. Ужываецца пры ўказанні на аб'ект увагі, тэму размовы і пад. Мне здавалася, што ўся ўвага застыўшых ваколіц звернута на мяне. ← Змітрок Бядуля. І толькі адзін дзяцел рытмічна і заўзята тукаў па галіне звонкага дрэва, не зважаючы ні на якія дзедавы трывогі. ← Якуб Колас. Падводчыкі ішлі па двое, па трое і .. вялі гутаркі на звычайныя .. тэмы. ← Цішка Гартны.
  17. з Вінавальны склон. Ужываецца пры абазначэнні аб'екта, які хочуць захапіць, падпарадкаваць сабе. Пайсці на ваўкоў. Кінуцца на канвой. ▪ Калі нарадзіўся волат, не знаў ён ні хвілі спакою: Варожых дзяржаў чатырнаццаць ішлі на яго вайною. ← Аркадзь Куляшоў. Адзін раз уночы бандыты напалі на горад. ← Кузьма Чорны.
  18. з Вінавальны склон. Ужываецца для ўказання на аб'ект, які з'яўляецца характарыстычным прызнакам асобы ці прадмета. Майстар на ўсе рукі. Мастак на выдумкі. ▪ А за сталом на верашчаку Падгатаўлялі ўжо атаку, — На гэта хлопцы былі хваты. ← Якуб Колас. // Ужываецца пры ўказанні на вобласць ці сферу, у якіх праяўляецца які-н. прызнак. Востры на язык. Рака, багатая на рыбу. Урадлівы на жыта. Прыемны на смак. ▪ Вялікі паход скупы на адпачынак. ← Кузьма Чорны. Сухое узбекскае неба, Скупое на дождж і на гром. ← Якуб Колас. У той час нават у багатым на сады Прыдняпроўі пры кожнай сялянскай хаце было не больш як тры-чатыры дрэвы. ← Уладзімір Караткевіч. // (са словамі «хворы», «хварэць», «захварэць» і пад.). Ужываецца для ўказання на назву хваробы. Хворы на сухоты. Хварэць на тыф.
  19. з Вінавальны склон. Ужываецца пры абазначэнні прадмета, прыгнечанага для абмену на што-н., для замяшчэння чаго-н. Выменьваць жыта на пшаніцу. ▪ «Мая зямля», «мой поплаў», «паша», «Мой луг», «мой конь», «мае каровы» — Злінялыя, старыя словы! Пара, пара даць сэнс ім новы: Змяніць іх час на «наш» і «наша»! ← Якуб Колас.
  20. з Вінавальны склон. Ужываецца пры абазначэнні асобы, прадмета або з'явы, з якімі адзначаецца падабенства, з якімі хто- ці што-н. параўноўваецца. Майстэрня падобна на цэх завода. Птушка, падобная на вераб'я. ▪ [Надзя] бачыла твары, падобныя на тыя, што былі на газетных здымках, але хлопцы тут, на рабоце, выглядалі прасцей. ← Сяргей Грахоўскі.
  21. з Месны склон. Ужываецца пры ўказанні на прадмет або на яго частку, а таксама на частку цела, якія з'яўляюцца апорай чаго-н. Столь трымалася на падпорках. Трымаць на руках. ▪ Недалёка ад печы стаяла чорная дошка на трох нагах. ← Якуб Колас. Лаўрэн ляжыць на спіне, узіраецца ў нябесныя глыбіні, прыслухоўваецца да начных гукаў. ← Міхась Лынькоў. Калі, ачнуўшыся, .. [Ніна] паднялася на руках і села, падлога перад вачыма хісталася, хілілася набок, станавілася потырч, як сцяна. ← Іван Мележ.
  22. з Месны склон. Ужываецца пры ўказанні на прадмет, асобу або калектыў, на якіх што-н. лічыцца, якія валодаюць чым-н., якія з'яўляюцца аб'ектам выяўлення пэўнага дзеяння, стану. На ім трымаецца гаспадарка. Засяродзіць клопаты на дзецях. ▪ Дзіця пабегла мацней, адчуваючы на сабе позірк незвычайнага чалавека. ← Кузьма Чорны. Але памятайце — на вашым сумленні Не сплачаны доўг векавы. ← Якуб Колас. // (са словамі «жаніцца», «жанаты» і пад.). Ужываецца для ўказання на асобу жаночага полу, якая ўступае ў шлюб. Жаніцца на дачцы інжынера. Жанаты на настаўніцы.
  23. з Месны склон. Ужываецца для абазначэння прадмета, пры дапамозе якога ўтвараецца дзеянне. Шыць на машыне. Весці на повадзе. Лічыць на пальцах. Паліць на агні. Пячы сала на ражончыках. ▪ За адзін пастаў на варштаце выраблялася звыш сарака сурвэт. ← Кузьма Чорны. Дзень іграе на жалейцы, На трубе ды на ражку, На зялёным лазняку. ← Максім Танк. // Ужываецца для абазначэння сродку перамяшчэння, а таксама прадмета або часткі цела, на якіх ці з дапамогай якіх адбываецца перамяшчэнне. Ехаць на машыне. Ляцець на самалёце. Імчацца на лыжах. ▪ Едзе восень на рабым кані, Тут дажджы ліюць, а тут ясна. ← Анатоль Астрэйка. — На чужым добры доўга не паездзіш. ← Кузьма Чорны. На палоззях ліповых І зіма прыляцела. ← Пятрусь Броўка. І на хвалях вады ружаватай Човен твой пераплыў ужо мель. ← Міхась Чарот.
  24. з Месны склон. Ужываецца пры ўказанні на прадмет, з дапамогай якога вырабляецца ці гатуецца што-н., на прадмет, паняцце, якія з'яўляюцца сродкам, матэрыялам ці асновай для чаго-н. Гатаваць на масле. Засноўвацца на вопыце. Рухавік працуе на бензіне. ▪ Вежа тая ўвачавідкі Так расце, як на дражджах. ← Кандрат Крапіва. На тарфяным апале, на штучных рачных вадаспадах і на нафтавых рухавіках пускаюцца электрастанцыі. ← Кузьма Чорны. // Ужываецца пры абазначэнні мовы як сродку зносін. Гаварыць на англійскай мове. Размаўляць на эсперанта. ▪ А там дыпламаты гамоняць тактычна На мове выключна дыпламатычнай. ← Пімен Панчанка.
  25. з Месны склон. Ужываецца пры ўказанні на што-н. як на мяжу якога-н. дзеяння, стану, уласцівасці. Твор свой, напісаны вершам, На гэтым канчаю. ← Аркадзь Куляшоў. І вось на словах «Хлопцы, настаў наш час...» маўклівы, ужо даволі немалады рэзервіст, які чамусьці не спяваў, зусім нечакана апаў грудзьмі ў нацельнай кашулі на замазучаную сталь «максіма». ← Янка Брыль.
  26. з Месны склон. Ужываецца для ўказання на сферу ці вобласць выяўлення прызнака. Горад расце на вачах. Уважлівы на занятках.
  27. з Месны склон. Ужываецца пры ўказанні на аб'ект, на якім канцэнтруецца ўвага, гутарка і пад. Уся .. ўвага [хлапца] была засяроджана на возе. ← Міхась Лынькоў. У заключэнне мы хочам спыніцца на правапісе. ← Кандрат Крапіва.
   Адносіны пераўтварэння
  28. з Вінавальны склон. Ужываецца для ўказання на прадмет, у які пераходзіць або ператвараецца ранейшы прадмет. Разбіць луг на агароды. Пілаваць бервяно на дошкі. Спаліць на попел. ▪ «Каб свет не захлынуўся больш у крыві, Увесь расшматаны на рызманы, Давайце раззброімся: я і вы, — Начыстую і без маны». ← Кандрат Крапіва. Ужо ў пачатку лістапада станавіўся сухі холад, а пад сярэдзіну таго ж месяца нападаў змёрзлы і сцёрты ветрам на муку снег. ← Кузьма Чорны. // Ужываецца пры ўказанні на пераход з аднаго стану ў другі. Займацца на дзень. Ісці на папраўку. ▪ Узняўся вецер. Збіралася к н[о]чы на дождж. ← Кузьма Чорны.
   Адносіны меры і ступені
  29. з Вінавальны склон. Ужываецца для абазначэння паўнаты выяўлення якога-н. дзеяння або прызнака. Праславіцца на ўсю рэспубліку. Пець на ўвесь голас. Закрычаць на ўсю хату. ▪ Мала каму верылася, што толькі год таму, як.. [Піліпчык] яшчэ на поўную сваю сілу цяслярыў. ← Кузьма Чорны. Мы з вольнае краіны, Адной на цэлы свет. ← Пятро Глебка. // Ужываецца ў прыслоўных выразах: «на здзіўленне», «на дзіва», «на рэдкасць» і пад. Жыта там родзіцца на дзіва. ← Якуб Колас. Такароўцы спахмурнелі не на жарт. ← Змітрок Бядуля.
   Колькасныя адносіны
  30. з Вінавальны склон. Ужываецца пры абазначэнні колькасці, меры, якія вызначаюць межы чаго-н. Работы на адну гадзіну. Наваколле відаць на пяць кіламетраў. Купіць на два рублі. ▪ Абоз расцягнуўся больш як на вярсту. ← Якуб Колас. На сажань у глыб заплялося карэнне. ← Пімен Панчанка. // Ужываецца пры абазначэнні становішча ці месца прадмета або з'явы ў радзе да іх падобных. На першы раз дарую. На гэты раз нашы лыжнікі прыйшлі першымі.
  31. з Вінавальны склон. Ужываецца пры абазначэнні колькаснай прыметы, якой вызначаецца ўнутраны змест ці прызначэнне чаго-н. Купэ на чатырох пасажыраў. Абед на шэсць чалавек. ▪ Калгаснік, які будуецца цяпер, мала каторы ставіць хату менш як на тры, а то і чатыры чыстыя пакоі. ← Кузьма Чорны.
  32. з Вінавальны склон. Ужываецца пры ўказанні на колькасную розніцу. Брат на шэсць гадоў маладзей за сястру. з'явіцца на тыдзень пазней. Пастарэць на дзесяць гадоў. Цяжэйшы на тры кілаграмы. ▪ Назаўтра ў саўгасе выехалі араць на гадзіну раней. ← Кузьма Чорны. [Гудовіч:] Сапраўды — ізноў пахарашэла. [Броня:] Сур'ёзна? [Гудовіч:] Досыць сур'ёзна. Працэнтаў на пяцьдзесят. ← Кандрат Крапіва.
   Размеркавальныя адносіны
  33. з Вінавальны склон. Ужываецца пры ўказанні на колькасны паказчык раздрабнення, падзелу. Разламаць бульбіну на дзве часткі. Класавае грамадства падзелена на эксплуататараў і эксплуатуемых. ▪ [Дэсані] рэзка дзяліліся на два самастойныя гатункі — «просты» і «павучковы». ← Кузьма Чорны. Я сам быў адзін — як лісток скамечаны, Я сам гарэў і разрываўся на часткі. ← Кастусь Кірэенка.
   Азначальныя адносіны
  34. з Вінавальны склон. Ужываецца пры ўказанні на прызнак прадмета. Казка на стары лад. ▪ Калыхнуў паўднёвы вецер настыўшыя галіны, атрос засеўшыя на іх белыя снежныя покрывы, з песняю на веснавы лад прайшоўся над акачанелымі хмызнякамі і весцю аб вясне шаргануўся па саламяных стрэхах сялянскіх хат. ← Якуб Колас.
  35. з Месны склон. Ужываецца пры ўказанні на прадмет, наяўнасць якога характарызуе, вызначае іншы прадмет або асобу. Ганак на слупах. Туфлі на высокіх абцасах. Пірог на мёдзе. ▪ Вазкі на рысорах Ныраюць за ўзгоркі. ← Аркадзь Куляшоў. Гэтак адзяецца Анэта. Падрапаная за доўгі час скураная жакетка на футры, чорны шаль. ← Кузьма Чорны.
  Адносіны характару і спосабу дзеяння
  36. з Вінавальны склон. Ужываецца пры абазначэнні характару ці спосабу дзеяння, асаблівасцей выяўлення працэсу. Загаманіць на ўсе лады. Зрабіць на свой густ. Дыхаць на поўныя грудзі. ▪ Нам варта толькі з хаты выйсці — І ўсё на лад свой перайначым. ← Уладзімір Хадыка. І цягам доўгія часіны, Дзявочыя забыўшы сны, Свае шырокія тканіны На лад персідскі ткуць яны. ← Максім Багдановіч. Нават не спяваў, а проста... выгаворваў [бацька] гэтую песню, ціха, невыразна, на нескладаны матыў. ← Кузьма Чорны. // Ужываецца пры ўказанні на спосаб звароту да субяседніка. [Кадравік] ужо да.. [дзяўчыны] звяртаўся на «ты». ← Сяргей Грахоўскі. / Ва ўстойлівых зваротах; «на выгляд», «на погляд» («на першы погляд»), «на смак», «на слых» і пад. Алесю нецікавымі здаваліся французы: неспадзявана вялыя і вельмі ж многа іх, на першы погляд .. аднолькавых. ← Янка Брыль. Сёння паспрабаваў прымаць [тэлеграфную перадачу] на слых. ← Хвядос Шынклер.
  37. з Вінавальны склон. Ужываецца пры ўказанні на ўмовы, абставіны, пры якіх адбываецца якое-н. дзеянне. Працаваць на свежую галаву. Класціся спаць на галодны жывот. ▪ Неўзабаве, каля той усё школы, пачынаюць збірацца [сяляне]. Хто ў лапцях, хто ў ботах, хто ў кажушыне. Хто на скорую руку, а хто як мае быць — нават папругай падпёразаўшыся. ← Янка Скрыган. Мікола наклаў воз на борздую руку. ← Якуб Колас. // Ужываецца пры ўказанні на ўмовы, абставіны ці акалічнасці, куды (у якія) накіравана што-н. Вынесці на мароз. Клікаць на волю. ▪ [Якуб Якубоўскі:] Дзе ты быў? І што ты бачыў?! Прасядзеў увесь век свой у запечку, баючыся носа на людзі выткнуць. ← Кузьма Чорны.
  38. з Вінавальны склон. Ужываецца пры ўказанні на пераход да іншага спосабу ці характару дзеяння. Мы едзем, гаворыш; Шум ветру ў вушах. Дзе-недзе прышпорым Ды зноўку на шаг. ← Кандрат Крапіва. Коні, узмакрэлыя ад далёкай дарогі і хуткай язды, як толькі ім зноў дазволілі перайсці на ступу, пачалі задаволена фыркаць, рупліва тупаючы па глыбокім, пяску. ← Янка Брыль. / Пры абазначэнні мовы як сродку зносін. Перакласці на англійскую мову.
  39. з Вінавальны склон. Ужываецца пры абазначэнні ацэнкі якога-н. дзеяння, стану, якасці прадмета. Вучыцца на пяць. ▪ — І ты, Юрка, гэты экзамен вытрымаў на выдатна. ← Піліп Пестрак. — Давайце, давайце, я згодзен. Вучыце. На чацвёрку выцягну, а пяцёрак не абяцаю. ← Сяргей Грахоўскі.
  40. з Месны склон. Ужываецца пры абазначэнні спосабу ўтварэння дзеяння або характару выяўлення працэсу. Малатарня працавала на халастым хаду. Поўзаць на карачках. ▪ Як толькі падымалася сонца, .. [Наташа] зноў была на нагах. ← Іван Шамякін. / У прыслоўных выразах (з адценнем часавага значэння): «на хаду», «на ляту», «на скаку», «на бягу». Стары с[ч]эпшчык, ён прывык усё рабіць на хаду: на хаду прычапляць, на хаду выскакваць з-пад вагонаў, на хаду хапацца за вагонныя ці паравозныя прыступкі, на хаду скакаць каля стрэлак. Усё на хаду. Але не ўвесь жа дзень на хаду. ← Міхась Лынькоў.
  41. з Месны склон. Ужываецца пры абазначэнні ўмоў, абставін, пры якіх адбываецца дзеянне ці выяўляецца які-н. прызнак. Жыць на адзіноце. Сарамлівы на людзях. Не спыняцца на дасягнутым. ▪ Дзе-нідзе ў полі на межах стаялі адзінокія ігрушы і сіратліва махалі сваімі голымі галінамі.. на холадзе. ← Якуб Колас. Дарога ў лесе была дзе-нідзе завалена галлём, а дзе і ляжала ўпоперак верхавіна сасны або елкі з неабсечанымі галінамі, якія растапырана тырчалі на фоне дарогі. ← Піліп Пестрак. Безупынна шуміць калаўротак, і на шуме яго кладзецца старэчы голас бабулі. ← Янка Брыль.
  42. з Месны склон. Ужываецца пры ўказанні на становішча або стан, у якім хто- ці што-н. знаходзіцца, а таксама на дзейнасць, якой хто-н. займаецца. Стаяць на вахце. Знаходзіцца на службе. Быць на ўтрыманні. ▪ Мы мужна стаялі на варце Вялікіх і цяжкіх спраў. ← Мікола Хведаровіч.
   Прычынныя адносіны
  43. з Вінавальны склон. Ужываецца для ўказання на падставу, абгрунтаванне якога-н. дзеяння. Падзякаваць у адказ на віншаванне. Зрабіць скідку на маладосць.
  44. з Месны склон. Ужываецца пры ўказанні на тое, што з'яўляецца асновай, прычынай ці крыніцай якога-н. дзеяння, стану. Дзякую вам на добрым слове. ▪ Гарачун не супроць быў часам, каб зарабіць на чым-небудзь. ← Уладзімір Шахавец.
   Мэтавыя адносіны
  45. з Вінавальны склон. Ужываецца пры ўказанні на мэту, прызначэнне якога-н. дзеяння. Паставіць на абмеркаванне. Падаць руку на развітанне. Спяшацца на дапамогу. Выклікаць на спаборніцтва. Пайсці на спачын. ▪ На спатканне песням волі Дух мой рвецца і ляціць. ← Якуб Колас. Прамчаць над борам самалёты, На бойку рушацца палкі. ← Пятрусь Броўка. Сюды збіраецца на абед уся іх брыгада. ← Сяргей Грахоўскі. // Ужываецца пры ўказанні на прадмет ці стан як мэту, на дасягненне якой накіравана дзеянне. Патраціць грошы на дарогу. Ірваць кветкі на вянкі. ▪ Тарас купіў на дарогу пачак папярос за тры капейкі. ← Якуб Колас. Цемнавата здалося з двара і дыхнула водарам сушаных траў, што тырчалі пучкамі з-пад бэлькі, сабраныя на чай і лекі. ← Янка Брыль. // Ужываецца пры ўказанні на мэту (з адценнем акалічнасных адносін) у выразах, блізкіх да прыслоўяў. Даць на памяць. ▪ Куторга, як і трэба было чакаць, быў выстаўлены на пасмешышча. ← С. Майхровіч. // Ужываецца пры ўказанні на прызначэнне прадмета. Сродкі на ўтрыманне дзіцячых садоў. Шоўк на сукенку. // Ужываецца пры ўказанні на занятак, дзеля якога прызначаецца які-н. адрэзак часу. — Найшлі час на размовы. ← Міхась Лынькоў. [Адам:] — Раскажацца ўсё. Будзе на гэта час. ← Кузьма Чорны. // Ужываецца пры ўказанні на выпадак, нагоду. Верш Янкі Купалы «На смерць Сцяпана Булата». // Ужываецца пры ўказанні на эмацыянальную ацэнку якога-н. дзеяння, падзеі. Жыві нам на радасць. Ешце на здароўе. Зрабіць на зло ворагу. // Ужываецца пры абазначэнні матыву, падставы якога-н. дзеяння. Падараваць на беднасць. Берагчы на ўсякі выпадак.
  46. з Вінавальны склон. Ужываецца пры ўказанні на прадмет, асобу, калектыў, для якога ці ў інтарэсах якога што-н. адбываецца. На ўсіх не дагодзіш. ▪ Сцёпка некалі на пана Працаваў, як чорны вол. ← Кандрат Крапіва. Відаць, спецыяльна на .. [жанчыну] пашыты кажушок. ← Якуб Колас. Стары Наздрэйка захацеў каня падкарміць, каб лепш плуг цягнуў, як паедзе на жыта араць. ← Кандрат Крапіва.
  47. з Вінавальны склон. Ужываецца пры ўказанні на званне, спецыяльнасць, прафесію, з мэтай дасягнення ці авалодання якімі адбываецца дзеянне. Вучыцца на ўрача. ▪ Лепшай, чым Шаройка, кандыдатуры на старшыню калгаса знайсці было нельга. ← Іван Шамякін.
 на², часціца.
  1. Вазьмі, бяры; атрымліваў. Марыля адышла, пакорпалася ў скрыні. — На табе нагавіцы чыстыя, надзень. — Хацела кінуць ношаную пару палатнянай бялізны на лаву, ды назад палажыла: — Дам я табе ўжо новыя.. Насі здароў. ← Мікола Лобан. На табе, божа, што мне нягожа. ← Прыказка.
  2. Ужываецца для падзывання сабакі. — Галаска, цюцік! На, цю, на! На, цю, на! — пазваў я.. [сабаку]. ← Якуб Колас.
  •••
  Вось табе і на! гл. вось.
  На табе — вокліч здзіўлення, расчаравання, выкліканага нечаканасцю, неспадзяванасцю чаго-н. [Марыля:] Жалоба па бацьку яшчэ не адышла, .. а ён — на табе! На скрыпцы выігрывае. ← Янка Купала. [Аканом:] — Ты павінен падганяць лайдакоў, а ён — на табе — у іх дудку іграе. ← Сцяпан Александровіч.
 на³, прыстаўка.
  I. Ужываецца пры ўтварэнні дзеясловаў з наступнымі значэннямі: 1) накіраванасць дзеяння на паверхню прадмета, сутыкненне з прадметам, напрыклад: наехаць, набегчы, наляцець, наскочыць, наплыць; 2) накладванне, змяшчэнне на прадмет, напрыклад: насадзіць (вілкі на ражон), нака́паць, наклеіць, наляціць, пакінуць (паліто на плечы); 3) ажыццяўленне дзеяння на паверхні прадмета (утварэнне на паверхні прадмета налёту, наросту, накіпу і г. д.), напрыклад: нагарэць, накіпець, намерзнуць, насохнуць; 4) паўната, дастатковасць дзеяння — а) пашырэнне дзеяння на вялікую колькасць прадметаў, напрыклад: набудаваць, накапа́ць, насеяць, наскубці; б) напаўненне чаго-н. чым-н., напрыклад: напхаць (сяннік), наліць (шклянку чаю); в) вычарпальнасць дзеяння, напрыклад: начысціць (гузікі да бляску), нашараваць (падлогу); 5) задаволенасць дзеяннем самога суб'екта (са зваротнымі дзеясловамі), напрыклад: наесціся, наляжацца, нагаварыцца, насмяяцца, нагуляцца, нагушкацца.
  II. Утварае дзеясловы закончанага трывання, не ўносячы якіх-н. іншых істотных значэнняў, напрыклад: напісаць, нагадзіць. // Утварае дзеясловы закончанага трывання ад дзеясловаў незакончанага трывання, якія маюць прыстаўку [а, аб, ад, вы, з (с), пад, пра, пры, раз (рас), уз, у], са значэннем вялікай колькасці, празмернасці дзеяння, напрыклад: наабіраць, наабломваць, наадбіраць, навыдумляць, наздзіраць, нападвязваць, напракопваць, напрыклейваць, наразбіваць, наўкопваць.
  III. Ужываецца пры ўтварэнні прыметнікаў і назоўнікаў са значэннем «знаходзіцца на паверхні чаго-н., на чым-н.», напрыклад: наземны, нацельны, накаленны, накаленнікі, нарукаўны, нарукаўнікі, наручны, наручнікі.
  IV. Ужываецца для ўтварэння прыслоўяў са значэннем «на які-н. тэрмін, у якім-н. напрамку, у якой-н. меры, ступені», напрыклад: назаўсёды, напроці, напоперак, настолькі, наколькі.